“Пытацца ў людзей няма сэнсу”

У лютым-траўні 2020 года Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі сумесна з Грамадскім аб’яднаннем «Экадом» правялі чарговае даследаванне практыкі ўдзелу беларускай грамадскасці ў працэсе прыняцця экалагічна значных рашэнняў.

“У апошні час мы назіраем рост актыўнасці грамадзян, якія адстойваюць сваё права на спрыяльнае навакольнае асяроддзе”, – пішуць аўтары даследавання “Практыка ўдзелу грамадскасці ў працэсе прыняцця экалагічна значных рашэнняў”.

Жыхары Светлагорска выступаюць супраць дзейнасці цэлюлозна-кардоннага камбіната, жыхары Берасця — супраць будаўніцтва і ўводу ў эксплуатацыю акумулятарнага завода “АйПаўэр”, жыхары Магілёва — супраць працы завода “Омск Карбон”, жыхары Смаргоні — супраць вытворчасці кампаніі “Кронаспан” і гэтак далей.

Усе гэтыя кейсы сведчаць аб тым, што пакуль у Беларусі няма эфектыўнага механізму ўдзелу грамадскасці ў прыняцці экалагічна значных рашэнняў, з-за чаго растуць сацыяльная напружанасць і недавер да органаў улады.

“Грамадскія абмеркаванні фармальна правялі, галачкі стаяць-усё, меркаванне ўлічанае. І толькі тады, калі пачынаецца бура незадаволенасці, прапарцыйна таго, якая колькасць людзей і як доўга выходзіць на пратэсты, яго спрабуюць ўлічваць”, – цытуюць аўтары выказванне бізнэсмэна ў будаўнічай галіны.

Тым не менш, забяспечваць удзел грамадскасці ў прыняцці экалагічна значных рашэнняў з’яўляецца міжнародным абавязацельствам, якое добраахвотна прыняла на сябе Рэспубліка Беларусь, стаўшы часткай Орхускай канвенцыі.

Як менавіта жыхары Беларусі цяпер удзельнічаюць у прыняцці рашэнняў? Ці маюць права арганізаваць рэферэндум і ці выкарыстоўваюць «скандальны прэцэдэнт», каб заявіць аб ушчамленні правоў?

Каб разабрацца ў гэтых і іншых нюансах, даследчыкі прааналізавалі механізмы ўдзелу грамадскасці і іх адпаведнасць Орхускай канвенцыі. Яны таксама разабралі кейсы ўдзелу грамадскасці ў прыняцці пастаноў, якія адбываліся пасля 2014 года.

У рамках даследавання прайшло 32 інтэрв’ю працягласцю ад 1 да 2,5 гадзіны. Сярод апытаных міністэрства і ведамствы, гарадскія і раённыя адміністрацыі; бізнес, інвестары і забудоўшчыкі; праекціроўшчыкі, эксперты і навукоўцы; НДА, грамадскія ініцыятывы і мясцовыя актывісты. Больш за палову апытаных было з Мінска, а самую буйную групу складаюць актывісты лакальных ініцыятыў.

Лічыцца, што галоўная форма ўдзелу грамадскасці — гэта грамадскія абмеркаванні. Яны і праўда з’яўляюцца «спецыяльнай» формай удзелу, якая па заканадаўству Беларусі накіравана менавіта на ўцягванне грамадскасці ў прыняцце рашэнняў.

Але ў рэальнасці інструментаў больш: скаргі, звароты, запыты і гэтак далей. Ці эфектыўныя яны? У асноўным гэта залежыць ад характару сітуацыі і выпадковых фактараў. У першую чаргу — ад жадання і гатоўнасці асоб, якія прымаюць рашэнні, улічыць меркаванне грамадскасці, пішуць даследчыкі і прыводзяць вытрымкі з інтэрв’ю:

“У дэтальніку няма фасада, няма дэталяў прапрацоўкі. Патрабуецца абмеркаванне з людзьмі гэтых дэталяў? Я лічу — не. Адназначна. Тут патрэбна канкрэтная праца праекціроўшчыкаў і спецыялістаў. Калі мы ў людзей будзем пытацца, дзе рабіць гульнявую зону, дзе рабіць паркоўку — у кожнага будзе сваё меркаванне, кожны будзе выказваць меркаванне, якое яму выгадна. Таму гэтыя рэчы пытацца ў людзей няма сэнсу, так як гэта будзе спараджаць нейкі негатыў”, – лічыць работнік аддзела архітэктуры раённай адміністрацыі.

“Шчыра скажу, я толькі аднаго забудоўшчыка сустракаў, якому меркаванне людзей было б важна (і тое толькі напалову), які хацеў бы працаваць з грамадскай думкай, з грамадскімі арганізацыямі, перад тым як пачаць нешта рабіць”, кажа актывіст НДА.

Ідуць змены да лепшага?

З 2014 года, калі прайшло першае такое даследаванне ЦЕТ і “Зялёнай сеткі”, іх было вельмі мала. Напрыклад, паляпшаецца фармальны бок і заканадаўчае рэгуляванне ўдзелу, падкрэсліваюць аўтары.

З’явіўся таксама пілотны праект «БЕЛНИИПградостроительства» па працы з жыхарамі на раннім этапе планавання пакуль гэта ледзь не адзіная сур’ёзная зрух, адзначаецца ў тэксце справаздачы.

У канцы даследавання фокус-група абмеркавала і скарэкціравала высновы і рэкамендацыі па тым, як палепшыць практыку ўдзелу грамадскасці ў прыняцці экалагічна значных рашэнняў. Рэкамендацый аказалася амаль два дзясяткі.

  • Каб у грамадзян была рэальная магчымасць удзельнічаць, іх трэба інфармаваць зразумелай мовай, а аб’явы праектаў, якія патрабуюць абмеркавання, даваць у папулярных месцах.
  • Самі абмеркаванні было б лепш запісваць на відэа – бо яны часта праходзяць у працоўны час. Але паколькі на такія рэчы ні ў каго няма лішняга часу, то варта вылучыць, нарэшце, асобнага кампетэнтнага супрацоўніка, які будзе займацца ўцягваннем грамадскасці.

Усе гэтыя прапановы прыватнасці, якія могуць спрыяць ліквідацыі часткі “вострых кутоў”, якія спараджаюць канфлікты. Яны могуць не спрацаваць: пры адсутнасці сістэмных змен механізм іх працы сказіцца.

Пазней прапановы могуць быць развітыя ў кодэкс рэкамендаванай практыкі забеспячэння ўдзелу грамадскасці ў прыняцці экалагічна значных рашэнняў, мяркуюць аўтары.

Поўная версія справаздача па выніках даследавання.

Кароткі агляд справаздачы аб даследаванні.

“Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу”
“Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу” “Пытацца ў людзей няма сэнсу”